Jak nie porozmawiałam z Jerzym Pilchem

W Krakowie dobiegły właśnie końca targi książki oraz Festiwal im. Conrada, którego gośćmi byli m.in. twórcy fantastyki — Jacek Dukaj, Łukasz Orbitowski i ja. Po festiwalu wiele nie miałam okazji biegać, ale podobno do sobotniego wieczoru zgromadził ponad dziesięć tysięcy uczestników, co świadczy, że formuła spotkań z twórcami kultury (bo nie wyłącznie przecież literatury) jest ogromnie atrakcyjna. Zapewne nie bez znaczenia była nieformalna atmosfera wielu miejsc, bo inaczej rozmawia się w klubowych wnętrzach, a inaczej w akademickich salach. Właśnie w takiej nieformalnej spotkaliśmy się z Anną Marchewką z Uniwersytetu Jagiellońskiego i było to doświadczenie niezwykle ciekawe.

Mam wrażenie, że okazaliśmy się wszyscy troje osobami opornymi i wrednymi, broniąc się ze wszech sił przed egzegezą własnych tekstów. Niemniej wydaje mi się, że podstawową przeszkodą w rozmowie okazała się właśnie nietypowość sytuacji, przy czym nie mam na myśli, że nie przywykliśmy do ponurego literaturoznawcy, który nakłuwa szpilkami pytań. Mówiąc poważniej, zamiast zabaw wudu w stylu pytań „Skąd bierze Pani pomysły?”, Anna Marchewka podjęła próbę odczytania literatury fantastycznej w kontekście literatury. I koniec. Nie literatury fantastycznej, nie literatury masowej, nie literatury popularnej, tylko po prostu literatury.

Przyznam jednak, że nie do końca rozumiem ideę „nowego realizmu”, o którym mieliśmy debatować, zwłaszcza że realizm w sąsiedztwie fantastyki w ogóle brzmi nieco ryzykownie. Podejrzewałam, że chodzi o próbę odczytania testów fantastycznych w kontekście wielkiego, XIX-wiecznego, zobowiązania literatury wobec świata. Może o metodę wielkich powieści realistycznych. Może wreszcie o długi cień oświecenia, który sprawia, że usiłujemy opisywać nieistniejące światy według znanych pojęć i prawideł i konstruować ich mechanikę, zupełnie jakby zza tej bardzo przecież odległej od codziennego doświadczenia imaginacji przezierało marzenie o świecie doskonale wyjaśnialnym i poddającym się opisowi. I tutaj nadal pozostaję bezbronna, bo umyka mi teza „nowego realizmu”. Owszem, da się odnaleźć w rozlicznych tekstach i ślady dawnego realistycznego opisu świata, i ślady pewnej relacji, w którym twórca nie tworzy bardzo subiektywnych, wewnętrznych krajobrazów, ale stara się wchodzić w dyskurs — często nacechowany politycznie — z rzeczywistością. Ale nie uważam, żeby było to obecnie myślenie dominujące.

Jednakże nawet nie ten kłopot w zdefiniowaniu tezy stanowił największy problem. Sęk w tym, że osadzeni w roli harcowników fantastyki w literaturze, nie bardzo mogliśmy mówić we własnym imieniu. Anna Marchewka zaprosiła do rozmowy twórców na tyle odrębnych, że ciężko mówić o tendencjach wspólnych w ich prozie — może poza jedną, tą mianowicie, że ani na poziomie formalnym (język, sposób konturowania fabuły), ani znaczeniowym nie wpisują się idealnie w panoramę współczesnej fantastyki. Mam nadzieję, że nie dotknę nikogo boleśnie konstatacją, że gros współczesnej fantastyki to literatura masowa (często mówi się „literatura popularna”, ale „literatura masowa” moim zdaniem lepiej podkreśla efekt mediów oraz ekonomiczne uwarunkowania — dawna kultura ludowa była wszak popularna bez przemysłu kulturalnego). Jest również ciężkim banałem, że książki funkcjonują jako produkty z coraz częstszymi wycieczkami w stronę produktu totalnego (przy czym nie jest to z definicji określenie wartościujące czy obelga, bo realizacje mogą być bardzo różne — vide „Wroniec” Dukaja). Stąd i spłaszczenie problematyki, i daleko posunięty schematyzm języka czy rozwiązań fabularnych. Słowem, zależy, co podłożymy pod termin „fantastyka” — czy prozę zaproszonych gości, czy anonimowe dragonlance.

Kolejnym problemem, na co zwrócił uwagę Tomek Majkowski z UJ, jest brak wspólnego języka pomiędzy, powiedzmy, branżową krytyką literacką (realizowaną w pismach fantastycznych lub przez twórców związanych z fantastyką) a akademikami ze studiów literaturoznawczych. Kiedy Anna Marchewka przypisała Łukasza Orbitowskiego do „gotów”, sala zawyła z uciechy, zapewne wyobraziwszy go sobie w gromadce „mrocznych”, a twórca nieśmiało oznajmił, że on raczej widzi się wśród inspiracji metalowych. Tyle że literaturoznawczyni, która najpewniej w życiu nie była na konwencie, chodziło raczej o tradycję powieści gotyckiej, której echa faktycznie da się z Łukasza wyłuskać.

Takie nieporozumienia, jakkolwiek na spotkaniu atrakcyjne, bo momentalnie ożywiają publikę i wprowadzają ducha anarchistycznej wesołości, pokazują, jak bardzo potrzebny jest dialog o literaturze. Pomiędzy fantastyką (definiowaną jako pewne środowisko oraz jako twórcy wydający w wydawnictwach fantastycznych, bo rzetelnie nie widzę tu wspólnego programu artystycznego) a tzw. głównym nurtem (do którego wrzuca się często wszystko, co fantastyką nie jest) istnieje niemal nieprzepuszczalny mur. Rzadko bywamy w tych samych miejscach, rzadko czytają nas ci sami krytycy i akademicy, rzadko wreszcie czytamy się nawzajem i rozmawiamy. Co gorsza, rozmywa się nam język dyskusji, przy czym nieporozumienie gockie jest jeszcze najmniejszym z problemów. Znacznie poważniejsze jest moim zdaniem zakonserwowanie w dyskursie — z braku lepszej definicji nazwijmy go — branżowym pojęcia fantastyki na poziomie fantastyki złotego wieku i strukturalizmu, co jest poniekąd tematem na zupełnie inną rozmowę. Dlatego tak potrzebne są rozmowy wychodzące właśnie poza tradycyjny dobór rozmówców i próby poszerzania tej refleksji. Potrzebujemy sojuszników nie „na zewnątrz”, ale takich, którzy nie mieliby świadomości istnienia muru. Każdy mur zaczyna się w głowie, co właśnie tłumaczymy naszym dzieciom na kanwie kapitalnej książeczki „1989”, w której zebrano opowiadania współczesnych pisarzy europejskich, w bardzo różny sposób odbijające się od tematyki właśnie muru, nie tylko berlińskiego.

A teraz czas wytłumaczyć, dlaczego z Jerzym Pilchem nie udało mi się jednak porozmawiać. Mieliśmy po kolei opowiadać o naszym Schulzu, który jest dla mnie twórcą ważnym, ale zupełnie odrębnym od wszelkiego myślenia o fantastyce. Tyle że przed spotkaniem dowiedziałam się z nagła o poważnej chorobie w rodzinie i żeby się przebić nocą na drugi koniec Polski, musiałam w tego panelu wyjść już po godzinie. Uprzedziłam o tym organizatorów, ale mój przedmówca mówił, mówił, mówił, czas uciekał, uciekał, uciekał... Cóż, mogę tylko skonstatować, że proporcje wypowiedzi zachowano bardzo schulzowskie, mniej więcej Herezjarchy i Adeli, bo kiedy przyszła kolej na mnie, wyrzuciwszy ze dwa zdania, musiałam przeprosić i wybiec. Nie utyskuję tutaj zresztą, że biją naszych, po prostu rzeczywistość tworzy czasem bardzo powikłane narracje. Żałuję tylko, że nie było okazji opowiedzieć o fundamentalnej niemożliwości Schulza we współczesności, w potrzaskanej teraz już niemal całkowicie tkance sacrum, które kiedyś przenikało całe myślenie o świecie, w języku, który tak diametralnie się odmienił. A takie okazje powinny się trafiać. Po prostu potrzebujemy ich.

Anna Brzezińska